10 ene. 2026

Marzo ko’ême

El 1 de marzo de 1944, en el Boxing Club - que estaba ubicado en lo que hoy ocupa el Asunción Supercentro, entre las calles General Díaz, 15 de Agosto, Oliva y 14 de Mayo, en Asunción- , se le rendía un homenaje al mariscal Francisco Solano López.

El poeta Emiliano R. Fernández - uno de los defensores más férreos del jefe militar que fue asesinado por los brasileños el 1 de marzo de 1870 en Cerro Corá- no podía faltar en ese lugar donde una multitud se había dado cita.

El autor de páginas perennemente vivas como Primero de Marzo, Mariscal kurusúpe, Tujami, Soldados del 70 y otras obras que tienen como tema la Guerra Grande (1864- 1870), no solo estuvo presente en aquel acontecimiento, sino que fue protagonista.

Generoso (Chirole) Larramendia fue un testigo privilegiado de lo que ocurrió con Emiliano en aquella noche memorable. Lo que allí vivió, lo relató el 30 de mayo de 2003, en el programa Cardinal folclórico, emitido por Radio Cardinal y conducido por Rodolfo Schaerer Peralta, Elpidio Alcaraz Segovia, Stílver Cardozo y Ángel Antonio Gini Jara. El Dr. Jaroslaw (Lauco) Harasymowycz grabó la entrevista en la que se basa este relato.

Larramendia contaba que él, su hermano Luciano (Chulo) y su primo Santiago Cortesi acababan de interpretar en el ring - que servía de escenario, con la conducción de Ernesto Báez y Teodoro S. Mongelós- Campamento Cerro León, Cerro Corá y Primero de Marzo.

“Al terminar nuestra actuación, bajamos por unas escalerillas. En ese instante, por el pasillo que daba hacia la Escuela Brasil, venía un hombre con un sombrero de karanda’y, que se quitó y puso debajo de su brazo. A’agradese peême peê mitâ ko che purahéi - ha’e vai: che retâ purahéi- pepuraheimi haguére (Les agradezco, jóvenes, que hayan cantado mi canción - me corrijo: la canción de mi patria- ). Era Emiliano R. Fernández”, recordaba Chirole.

En ese momento, los locutores se dieron cuenta de la presencia del poeta. Llamarlo y alzarlo a la plataforma fueron casi simultáneos. “Pidió silencio y recitó Marzo ko’ême”, rememoró el músico.

Los hermanos Larramendia - que empezaban a disfrutar de dos meses de licencia concedidos por la Marina, en la que hacían su servicio militar- , con Santiago, le esperaron al poeta en el camarín. Cuando llegó, hablaron por un buen rato.

Generoso le preguntó dónde podía conseguir una copia de Marzo ko’ême. El poeta llevó la mano al bolsillo de su chaqueta y le dio los versos, a los que pondría música posteriormente.

La poesía había sido escrita para la peregrinación de homenaje al Mariscal, que concluyó - con unos 1.200 participantes- con un acto, el 1 de marzo de 1931, en Cerro Corá. Para la ocasión también había creado Mariscal kurusúpe.

Cuando Chirole le dijo que buscaría los “Emilianore” que hubiese para llevarlos a Buenos Aires y grabarlos, el poeta se puso feliz. Con respecto a Marzo ko’ême, le pidió que al grabar - ellos u otros- , no se olvidaran de la parte recitada. Le solicitó también que no cercenaran, quitándoles sentido, a sus obras.

En 1944, en Asunción, los hermanos Generoso y Luciano Larramendia se encontraron con Emiliano R. Fernández. Y vivieron un encuentro inolvidable.

Memoria viva

Mario Rubén Álvarez

Poeta y periodista

alva@uhora.com.py

Marzo ko’ême (*)

Ha che mbaraka che moirûmi ha ñande avañe’ême

nendivéma aju ko ha’eñomíva kurusu reka

ha hi’â ojupi ñande purahéi yvága rokême

ha upépe tosê ñane Mariscal tojapysaka.

Mbyja ko’êmi omimbi jajáiva cerro ru’âitépe

ohenóima ou ára rembe’ýpe kuarahy rata

ha Nigui syry Himno opurahéi yvoty apytépe

ha itimbo akÿnguépe ohypyipaite ko Cerro Corá.

Ha pe Aquidabán ndijavýi vaicha hatâve osyrýva

ñahendu porâ ko’â ijita ári ijapajeréi

oiméne voi oikóva ipype la oñe’ê asýva

ha he’íva kóicha: “Marô ñande López ndahekoviavéi”.

He’i Chiriguelo: “Kóina arekóva iñongatuhápe

che âkâ mbytére pe Solano López pyvorekuemi

che areko testigo aiméva aína ko Cerro Corápe

ahechava’ekue mamópa ho’a titán guarani”.

Reínte oiméne legionariokuéra iñe’êmeguâva

hova ky’akuéra ndoje’óva’erâi araka’eve

ha Mariscal López Tupâ ogueraha ohechávo yvága

querube apytépe Primero de Marzo águi ohova’ekue.

Riachuelo, Itapirú,

Espinillo, Âkâjuasa,

Timbo, Tajy Kurusu,

Cierva, Corrales, Humaitá.

Rei legionario oñepyta’â ni ijuru oipe’áne

ndohupytyichéne kuarahy rováre ondyvu haguâ

tove toñe’ê la casta maldita, âgânte opáne

ha ipoty jeýne Lópezpe guarâ Paraguay retâ.

Jagua’i oñarôva ohechárô osê estrella ipotýva

ikatuva’erâ omoingovemi ko ñane retâ

mávanepa umi legionariokuéra huguy ombo’íva

ohua’îva’ekue tata’y ipópe tape ohechauka.

Ápe reju repyta ñane retâ rayhupápe

ha ore ave nderehehápe ore tapýî roheja

ha maymárô ne rembiasa aipo penuria y fatiga

mamópa ore momirîva toñe’ê Cerro Corá.

Mujer paraguaya ñande sy guaîguîre ñane mandu’ávo

Toja ñande ypýpe, toja ñande ypýpe, ha ñañuâ

Mariscal tyvýpe ñande Credomi ñañembo’epávo

pe amo ñahendúne la oración ipu mba’e mbyasyrâ.

Néî che pehengue Paraguayete ehendúke kóva

ha peregrinante che jave pejúva ápe ñañesû

ko marzo ko’ême Tupâ tohecha ñande jajapóva

ha upéi jaje’ói ñahetû joaite López kurusu.

Letra: Emiliano R. Fernández - Música: Generoso Larramendia

(*) La letra es transcripción de la cantada por los hermanos Larra- mendia. Hay otras versiones, con diferentes órdenes de ubicación de las estrofas y con textos ligeramente distintos.